اسکولیوز (Scoliosis) یکی از اختلالات ستون فقرات است که در آن ستون فقرات به‌جای صاف بودن، به شکل غیرطبیعی به سمت چپ یا راست خم می‌شود. این انحراف معمولاً به شکل حرف S یا C دیده می‌شود و می‌تواند در کودکان، نوجوانان یا حتی بزرگسالان رخ دهد.
شناخت دقیق اسکولیوز چیست و تشخیص زودهنگام آن اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت عدم درمان ممکن است باعث درد، تغییر شکل بدن و حتی مشکلات تنفسی شود. امروزه با پیشرفت روش‌های پزشکی، تشخیص و درمان اسکولیوز بسیار مؤثرتر از گذشته انجام می‌شود.
اسکولیوز چگونه ایجاد می‌شود؟
اسکولیوز زمانی رخ می‌دهد که مهره‌های ستون فقرات به‌صورت جانبی منحرف شوند و گاهی همراه با چرخش مهره‌ها باشد.
علت‌های رایج ایجاد اسکولیوز:
- عوامل ژنتیکی و ارثی
- اختلالات مادرزادی ستون فقرات
- بیماری‌های عصبی ـ عضلانی
- ضعف عضلات پشتی
- آسیب‌های ستون فقرات
انواع اسکولیوز
اسکولیوز بر اساس علت ایجاد آن به چند دسته تقسیم می‌شود.
🟣اسکولیوز ایدیوپاتیک
شایع‌ترین نوع اسکولیوز است که علت مشخصی ندارد و اغلب در نوجوانان دیده می‌شود.
🟣اسکولیوز مادرزادی
این نوع از بدو تولد وجود دارد و به دلیل رشد غیرطبیعی مهره‌ها در دوران جنینی ایجاد می‌شود.
🟣اسکولیوز عصبی عضلانی
در اثر بیماری‌هایی مانند فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی به وجود می‌آید.
🟣اسکولیوز دژنراتیو
بیشتر در بزرگسالان و به علت فرسایش دیسک‌ها و مفاصل ستون فقرات ایجاد می‌شود.
علائم اسکولیوز چیست؟
دانستن علائم انحراف ستون فقرات یکی از مهم‌ترین مسائلی است که می‌تواند کمک کننده این موضوع باشد که فرد سریع‌تر به پزشک مراجعه کرده و درمان را شروع کند. درست است که برای تشخیص قطعی این عارضه، نیاز به انجام آزمایش است، اما اسکولیوز با خود علائمی دارد که می‌تواند کمک کننده این موضوع باشد که آیا فرد دارای انحراف ستون فقرات است یا خیر. به طور کلی علائم اسکولیوز شامل:
- شانه‌های ناهموار
- برجستگی یک تیغه شانه نسبت به شانه دیگری
- جلو بودن یک طرف از قفسه سینه
- خم شدن فرد به یک طرف
- تفاوت در طول پاها
- در اسکولیوز شدید لباس به طور یکنواخت بر روی بدن قرار نمی‌گیرد.
تمامی مواردی که ذکر شد از علائم انحراف ستون فقرات شدید است و به طور کلی زمانی که این عارضه شدت پیدا می‌کند بهتر است هرچه سریع‌تر فرد به پزشک مراجعه کرده و درمان انحراف ستون فقرات را شروع کند. همانطور که پیش‌تر اشاره کردیم انحراف ستون فقرات در نوزادان نیز می‌توند بروز پیدا کند. سوالی که برایمان ممکن است ایجاد شود این است که علائم انحراف ستون فقرات در نوزادان چیست؟ علائم اسکولیوز در کودکان شامل:
- مشکلات قلبی و ریوی که در نوزادانی نمایان‌گر می‌شود که دارای اسکولیوز شدید باشند که می‌تواند منجر به تنگی نفس و یا درد قفسه سینه شود.
- کودک دارای انحراف ستون فقرات به طور مداوم به یک طرف می‌خوابد و بدنش خمیده است.
- برآمدگی قفسه سینه یکی دیگر از نشانه‌های این عارضه در کودکان است.
نکته مهمی که وجود دارد این است که اگر کودک مبتلا به این عارضه باشد و درمان شروع نشود، عوارض این بیماری می‌تواند شدت پیدا کند و مشکلات تنفسی و قلبی را برای کودک رقم بزند. در نتیجه در صورتی که کودک دارای علائم اسکولیوز بود از درمان سریع‌تر این عارضه نباید غافل شویم.
علت اسکولیوز چیست؟
مهم‌ترین سوالی که برای افراد در بحث انحراف ستون فقرات ایجاد می‌شود این است که علت این عارضه چیست. باید بدانیم به طور معمول این عارضه در نتیجه ترکیب عوامل مختلف ایجاد می‌شود. به طور کلی عواملی که می‌تواند زمینه ساز بروز علت اسکولیوز باشد شامل:
- وراثت
- برخی از شرایط عصبی مانند فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی.
- نقایص مادرزادی که بر رشد استخوان‌های ستون فقرات تاثیر می‌گذارند
- آسیب یا عفونت ستون فقرات
باید توجه داشته باشیم که مواردی که ذکر شد ممکن است در هر فرد علت بروز این عارضه نباشد و بهتر است فرد زمانی که با علائم اسکولیو مواجه شد برای بررسی علت و همچنین درمان به پزشک مراجعه کند.
| علت اسکولیوز | توضیح کوتاه | گروه شایع‌تر |
|---|---|---|
| اسکولیوز ایدیوپاتیک | شایع‌ترین نوع اسکولیوز است و علت دقیق آن مشخص نیست؛ معمولاً در سن رشد ظاهر می‌شود. | کودکان و نوجوانان |
| عوامل ژنتیکی و ارثی | اگر یکی از اعضای خانواده اسکولیوز داشته باشد، احتمال بروز آن در فرزندان بیشتر می‌شود. | نوجوانان و خانواده‌های دارای سابقه |
| اسکولیوز مادرزادی | به دلیل شکل‌گیری غیرطبیعی مهره‌ها در دوران جنینی ایجاد می‌شود. | نوزادان و کودکان |
| بیماری‌های عصبی عضلانی | بیماری‌هایی مثل فلج مغزی، دیستروفی عضلانی یا آسیب نخاعی باعث ضعف کنترل عضلات ستون فقرات می‌شوند. | کودکان یا بزرگسالان با بیماری زمینه‌ای |
| اسکولیوز دژنراتیو | به علت فرسایش دیسک‌ها، مفاصل ستون فقرات و تغییرات ناشی از افزایش سن ایجاد می‌شود. | بزرگسالان و سالمندان |
| اختلاف طول پاها | کوتاه‌تر بودن یک پا می‌تواند باعث کج ایستادن لگن و ایجاد انحراف عملکردی در ستون فقرات شود. | کودکان، نوجوانان و بزرگسالان |
| آسیب یا ضربه به ستون فقرات | شکستگی، جراحی یا آسیب شدید مهره‌ها ممکن است باعث تغییر راستای ستون فقرات شود. | تمام سنین |
| عفونت یا تومور ستون فقرات | در موارد نادر، توده یا عفونت می‌تواند باعث درد، ضعف و انحراف ستون فقرات شود. | تمام سنین، به‌ویژه موارد غیرمعمول |
| وضعیت بدنی نامناسب | نشستن یا ایستادن غلط معمولاً علت اصلی اسکولیوز ساختاری نیست، اما می‌تواند درد و عدم تعادل عضلانی را تشدید کند. | دانش‌آموزان، کارمندان و افراد کم‌تحرک |
شدت اسکولیوز چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟
شدت اسکولیوز معمولاً با بررسی میزان انحراف ستون فقرات در تصویر رادیولوژی مشخص می‌شود. مهم‌ترین معیار برای اندازه‌گیری شدت اسکولیوز، زاویه کاب یا Cobb Angle است. پزشک با استفاده از عکس ایستاده ستون فقرات، زاویه بین مهره‌های درگیر در انحراف را محاسبه می‌کند. هرچه این زاویه بیشتر باشد، شدت انحراف ستون فقرات بالاتر است و احتمال نیاز به درمان جدی‌تر افزایش پیدا می‌کند.
جدول درجه‌بندی شدت اسکولیوز:
| زاویه انحراف ستون فقرات | شدت اسکولیوز | وضعیت معمول درمان |
|---|---|---|
| کمتر از ۱۰ درجه | معمولاً اسکولیوز محسوب نمی‌شود | نیاز به درمان خاص ندارد |
| ۱۰ تا ۲۰ درجه | اسکولیوز خفیف | معاینه دوره‌ای، ورزش اصلاحی و پیگیری |
| ۲۰ تا ۴۰ درجه | اسکولیوز متوسط | فیزیوتراپی تخصصی، تمرینات اصلاحی، احتمال استفاده از بریس |
| بیشتر از ۴۰ تا ۵۰ درجه | اسکولیوز شدید | بررسی دقیق‌تر، احتمال نیاز به جراحی در برخی افراد |
| بالای ۵۰ درجه | اسکولیوز بسیار شدید | احتمال بالاتر پیشرفت انحراف و نیاز به درمان تخصصی جدی |
نکته مهم این است که فقط عدد زاویه کاب معیار تصمیم‌گیری نیست. سن بیمار، سرعت رشد، محل انحراف، وجود درد، وضعیت تنفس و پیشرفت انحراف در طول زمان هم در انتخاب روش درمان اسکولیوز نقش دارند.
اسکولیوز و کایفوز
آیا اسکولیوز خطرناک است؟
در بسیاری از موارد، اسکولیوز خفیف خطرناک نیست و فرد می‌تواند زندگی عادی داشته باشد. اما اگر انحراف ستون فقرات شدید باشد یا به‌مرور زمان پیشرفت کند، ممکن است مشکلات جسمی و ظاهری ایجاد شود. خطرناک بودن اسکولیوز بیشتر به شدت انحراف، سن بیمار و سرعت پیشرفت آن بستگی دارد.
عوارض احتمالی اسکولیوز شدید شامل موارد زیر است:
- درد مزمن در کمر، پشت یا گردن
- نامتقارن شدن شانه‌ها، لگن یا قفسه سینه
- کاهش انعطاف‌پذیری ستون فقرات
- فشار روی عضلات و مفاصل اطراف ستون فقرات
- اختلال در ظاهر بدن و کاهش اعتمادبه‌نفس
- در موارد بسیار شدید، کاهش ظرفیت ریه و مشکلات تنفسی
بنابراین پاسخ دقیق این است: اسکولیوز همیشه خطرناک نیست، اما اگر درمان و پیگیری نشود، در موارد متوسط تا شدید می‌تواند مشکل‌ساز شود. به همین دلیل تشخیص زودهنگام و مراجعه به پزشک متخصص ارتوپدی یا ستون فقرات اهمیت زیادی دارد.
آیا اسکولیوز قابل پیشگیری است؟
پیشگیری قطعی از همه انواع اسکولیوز امکان‌پذیر نیست، چون شایع‌ترین نوع آن یعنی اسکولیوز ایدیوپاتیک علت مشخصی ندارد و معمولاً با عوامل ژنتیکی و رشد بدن ارتباط دارد. همچنین اسکولیوز مادرزادی یا اسکولیوز ناشی از بیماری‌های عصبی عضلانی معمولاً قابل پیشگیری مستقیم نیستند.
با این حال، می‌توان با رعایت برخی اصول از بدتر شدن وضعیت ستون فقرات، ضعف عضلات و دردهای همراه جلوگیری کرد:
- انجام معاینات دوره‌ای در دوران رشد، مخصوصاً بین ۱۰ تا ۱۶ سالگی
- توجه به نامتقارن بودن شانه‌ها، لگن یا برجستگی دنده‌ها
- تقویت عضلات مرکزی بدن، شکم و کمر
- انجام ورزش‌های اصلاحی زیر نظر متخصص
- پرهیز از نشستن طولانی‌مدت با وضعیت نامناسب
- مراجعه زودهنگام به پزشک در صورت مشاهده انحراف یا درد مداوم
در نتیجه، خود اسکولیوز همیشه قابل پیشگیری نیست، اما پیشرفت آن در بسیاری از موارد قابل کنترل است. تشخیص زودهنگام بهترین راه برای جلوگیری از شدید شدن انحراف ستون فقرات است.
تفاوت اسکولیوز با کیفوز و لوردوز
اسکولیوز، کیفوز و لوردوز هر سه به تغییرات غیرطبیعی در فرم ستون فقرات مربوط هستند، اما جهت و محل انحراف در آن‌ها متفاوت است. اسکولیوز معمولاً به معنی انحراف جانبی ستون فقرات است، در حالی که کیفوز بیشتر به قوز پشت و لوردوز به گودی بیش از حد کمر اشاره دارد.
| ویژگی مقایسه | اسکولیوز | کیفوز | لوردوز |
|---|---|---|---|
| تعریف | انحراف جانبی ستون فقرات به چپ یا راست | خمیدگی بیش از حد ستون فقرات به سمت جلو در ناحیه پشت | افزایش گودی طبیعی کمر به سمت داخل |
| شکل ظاهری | ستون فقرات شبیه C یا S دیده می‌شود | پشت حالت قوز یا گردشدگی پیدا می‌کند | کمر بیش از حد گود و شکم برجسته‌تر دیده می‌شود |
| جهت انحراف | جانبی؛ به چپ یا راست | رو به جلو؛ بیشتر در ناحیه پشتی | رو به داخل؛ بیشتر در ناحیه کمری |
| محل شایع | ناحیه سینه‌ای، کمری یا هر دو | قسمت بالایی و میانی پشت | ناحیه کمر |
| علائم ظاهری | نامتقارن بودن شانه‌ها، لگن یا دنده‌ها | قوز پشت، افتادگی شانه‌ها | گودی زیاد کمر، جلو آمدن شکم و باسن |
| علت‌های شایع | رشد نامتقارن، عوامل ژنتیکی، مادرزادی یا عصبی عضلانی | وضعیت بدنی نامناسب، پوکی استخوان، مشکلات رشدی | ضعف عضلات شکم، چاقی، بارداری، مشکلات لگن |
| روش تشخیص | معاینه فیزیکی و اندازه‌گیری زاویه کاب با عکس رادیولوژی | معاینه وضعیت پشت و تصویربرداری | معاینه فرم کمر و تصویربرداری در صورت نیاز |
| درمان رایج | پیگیری، ورزش اصلاحی، بریس یا جراحی در موارد شدید | تمرینات اصلاحی، فیزیوتراپی، بریس یا درمان علت زمینه‌ای | اصلاح وضعیت بدن، تقویت عضلات مرکزی، فیزیوتراپی |
کلیاتی درباره اسکولیوز
انحراف ستون فقرات یک عارضه‌ای است که در موارد شدید می‌تواند باعث کاهش اعتماد به نفس در فرد و مشکلات فراوان دیگری شود. درست است که عوامل مختلفی در بروز این عارضه نقش دارد اما شیوع آن در دختران بیشتر از پسران است.
اسکولیوز در اکثر مواقع خفیف است اما زمانی که این عارضه شدت پیدا می‌کند عوارض بسیاری را با خود به همراه دارد. عوارض انحراف ستون فقرات شامل:
- مشکلات تنفسی: باید توجه داشته باشید که زمانی که اسکولیوز شدید است ممکن است باعث فشار به قفسه سینه شده و در نتیجه باعث فشار به ریه و در نهایت مشکلات تنفسی می‌شود.
- مشکلات کمر: همانطور که پیش‌تر در این مقاله ذکر شد، درمان انحراف ستون فقرات یکی از مهم‌ترین مسائلی است که در صورت بروز علائم نباید از آن غافل شویم. یکی از عوارضی که در صورت درمان نشدن اسکولیوز شدید رخ می‌دهد، مشکلات کمر است که اگر فردی در کودکی مبتلا به این عارضه باشد و درمان نشود می‌تواند کمر دردهای شدیدی را تجربه کند.
- مشکلات ظاهری: یکی از پررنگ‌ترین عوارض اسکولیوز، مشکلات ظاهری است. به عبارتی دیگر زمانی که این عارضه درمان نشود، می‌تواند تغییرات محسوسی را در فرد ایجاد کند. از جمله ناهمواری در شانه و دند‌های برجسته.
سوالات متداول
اسکولیوز در موارد خفیف دردناک نمی‌باشد اما اگر فرد مبتلا به اسکولیوز شدید باشد، این عارضه می‌تواند دردناک باشد.
بله، باید توجه داشته باشیم که انحراف ستون فقرات تاثیری در بارداری نداشته و این عارضه هیچ محدودیتی در بارداری ایجاد نمی‌کند.